Timshel: Özgürlük, Arzu ve Bilinçdışının Tekrarı Cennetin Doğusu Romanı Üzerine Psikanalitik Bir İnceleme

Cennetin Doğusu kitabını bitirip bıraktığımda kendisini bana dayatan İbranice bir kelime kalmıştı bende: Timshel yani "Hükmedebilirsin."

Bu kelime, insanın omuzlarına bırakılmış ağır ama bir o kadar da özgürleştirici yükün adıdır. Çünkü geçmişin etkileriyle, aileden istemeden de olsa alınan görünmez travma miraslarıyla ve "nasıl bir kaderin içine doğduysam ömrüm öyle geçecek" yanılgısıyla sıkışıp kalan ruhumuza çarpan bir gerçektir.

Steinbeck, kitapta bu tek kelimeyle bize kurban psikolojisinden çıkışın kapısını açar: Ne kadar karanlık bir kökten geliyor olursak olalım, ne tür bir ihmal ya da sevgisizlikle büyütülmüş olursak olalım, bugünkü seçimlerimiz ve yarına dair irademiz tamamen bizim ellerimizdedir.

 İnsan, kaderinin pasif bir objesi değil; kendi karanlığının ve aydınlığının aktif yürütücüsüdür.

Son dönemde kitaptan uyarlanan dizi popülerleşti; elbette görsel bir okuma sunuyor ama romanın o katmanlı yapısını diziye taşırken bazı yerlerde hikâye törpülenmiş, köşeleri yontulmuş maalesef. Çünkü Steinbeck’in karakterleri siyahla beyazın ortasında değil, tam da insanın o karanlık ve tekinsiz gri bölgesinde nefes alıyor romanda.

Mitin Sekülerleşmesi

İnsanın hikayesi doğası gereği döngüseldir. İlk cinayetin, ilk kıskançlığın ve ilk reddedilişin coğrafyası olan "Cennetin Doğusu", Steinbeck’in kitabında Salinas Vadisi’nin verimli fakat tekinsiz topraklarına dönüşür. Kitabı basit bir dönem romanı ya da sinematik bir aile dramı olmaktan çıkaran temel şey, karakterlerin tarihsel bir nedenselliğin kıskacında, bilmeden tarihsel bir yaşantıyı yeniden canlandırıyor olmasıdır.

Tarih değişir, kuşaklar değişir; fakat insan, geçmişin çözümlenmemiş hikâyesini yeniden sahnelemeye devam edebilir.

Bu kitap insan ruhunun en karanlık yerlerine, yani bilinçdışının sınırlarına yapılan bir yolculuktur da denilebilir.

Kuşaklararası Travma ve Babanın Reddi

 Freud, erken çocukluk dönemini ve ebeveynle kurulan ilişkiyi merkeze alır. Cennetin Doğusu’nda bu ilişki, adeta bir lanet gibi bir nesilden diğerine aktarılan bir döngüdür. Karşımızda iki ana üçgen var: Cyrus-Charles-Adam üçgeni ve bu üçgenin bir sonraki kuşağa mirası olan Adam-Cal-Aron üçgeni.

Romanda her iki kuşakta da "Kabil" arketipini temsil eden karakterler (Charles ve Cal), babalarının sevgisini ve onayını kazanmak için ilkel bir güdüyle hareket ederler. Psikanalize göre baba, yasayı koyan, sınırları çizen ve anneyi (ya da arzu nesnesini) yasaklayan otoritedir.

Cyrus ve Adam, oğulları için sadece birer ebeveyn değil, hayatta kalmanın ve ruhsal varlığın kaynağıdır.

Charles’ın babasına aldığı çakı ve Cal’ın babasının borçlarını ödemek için binbir emekle biriktirdiği para, aslında babanın iktidarına sunulan birer kurban, birer ruhsal adaktır. Ancak her iki baba da bu adakları acımasızca reddeder.

Babanın bu reddi, çocukta radikal bir kastrasyon yaratır. "Ben babamın gözünde yoksam, varoluşsal olarak ölüme mahkumum" düşüncesi, karakterleri yıkıcı bir süperego tiranlığına sürükler. Charles şiddete yönelirken, Cal kendi içindeki karanlığı bir kimlik gibi taşımaya başlar.

Freud’un Haz İlkesinin Ötesinde adlı kitabında kavramsallaştırdığı yineleme zorlantısı, kişinin kendisini travmatik olan duruma tekrar tekrar sokma eğilimidir. Karakterler, tarihin tekrar etmesini engelleyemezler. Adam, kardeşinden gördüğü şiddete ve babasının adaletsizliğine bizzat şahit olmuşken, yıllar sonra kendi oğullarına (Cal ve Aron) tıpatıp aynı travmatik durumu yaşatır.

Bilinçdışı, çözülmemiş hesabı kapatmak adına, aynı trajediyi yeni aktörlerle sahneye koyar ve bastırılanın geri dönüşüne defalarca şahit oluruz.

Lacancı Arzu: Cathy Ames ve "Gerçek"in İstilası

Lacan, üç temel yapı üzerinden insanı açıklar: İmgesel, Simgesel ve Gerçek.

Romanın en tartışmalı ve en sarsıcı figürü olan Cathy Ames (Kate), bu üçlü yapının dengesini bozan radikal bir öznedir.

Simgesel Düzen; dilin, hukukun, ahlakın ve toplumsal normların egemen olduğu alandır. Cathy, bu düzenin kurallarını tamamen devre dışı bırakır. O, vicdandan, suçluluk duygusundan ve toplumsal suç ortaklığından arınmış bir saf dürtü olarak hareket eder.

Toplumun kutsal saydığı annelik, eş olma ve aile kurma gibi kavramlar, onun için yalnızca birer manipülasyon aracıdır. Bu yönüyle Cathy, Lacancı psikanalizdeki Gerçek'in yani dil ile evcilleştirilemeyen, rasyonelleştirilemeyen o ham ve dehşet verici hakikatin ta kendisidir.

Adam Trask, Cathy’ye âşık olduğunda aslında karşısındaki kadını görmez. Adam, Cathy’nin yüzeyinde kendi zihnindeki idealize edilmiş imgeleri görür. Adam’ın âşık olduğu şey, kendi içsel eksikliğini kapatacağına inandığı, kutsal, el değmemiş ve kusursuz kadın fantezisidir; yani kendi arzusunun ulaşılamaz nesnesidir

Cathy, Adam’ı terk edip bir genelev işletmeye başladığında, Adam’ın dünyasının yıkılmasının sebebi uğradığı ihanet değil, Simgesel Düzeninin ve imgesel fantezisinin parçalanmasıdır. Cathy, Adam’ın yüzüne gerçeğin aynasını tutmuş ve ona kendi eksikliğini göstermiştir. Kitabın katmanlarında Cathy, erkek karakterlerin kendi içlerindeki bastırılmış karanlığı yansıttıkları boş bir ekrandır.

Timshel ve Determinizmin İhlal Edilmesi

Kitabın psikanalitik çözülme noktası, İbranice bir kelimenin doğru okunmasında gizlidir.

Bu kelime, Kutsal Kitap’ın Yaratılış bölümünde, Tanrı’nın Kabil’e, kardeşi Habil’i katletmeden hemen önce yaptığı uyarıda geçer. Romanın felsefi taşıyıcısı olan Lee ve yaşlı bilgelerin yürüttüğü dilbilimsel iz süreme gfirişimi, insan kaderini baştan yazacak bir detayı ortaya çıkarır.

Timshel: Hükmedebilirsin.

Bu kullanım radikal bir özgür iradeye ve seçim gücüne işaret eder. Yolu tamamen açık bırakarak bireyi kendi hayatının öznesi yapar.

Kral James çevirisindeki "Hükmedeceksin" ifadesi, insana kaçamayacağı bir kader sunar; zaferi de yenilgiyi de önceden yazar. Amerikan çevirisindeki "Hükmet!" emri ise, bireyin omuzlarına taşıyamayacağı bir yasa ve suçluluk duygusa yükler. Ancak kelimenin aslı olan Hükmedebilirsin ne bir vaattir ne de bir emir; sadece bir ihtimaldir.

Cal Trask’in hikayesi tam olarak budur. O, damarlarında fahişe ve katil bir annenin kanının aktığına, dolayısıyla doğuştan "kötü" olduğuna inanır. Geçmiş, onun üzerine aşılması imkânsız bir kader gibi çökmüştür.

İşte bu noktada Timshel, analitik bir formülü olarak devreye girer.

Kelime, Cal’e şunu söyler: Giriş biletini sen seçmedin, sahne senin tarafından kurulmadı, genetik ve ruhsal mirasın seni yaralamış olabilir. Fakat oyunun geri kalanında ne yapacağın, hangi dürtüye hükmedeceğin senin iradene bağlıdır.

Bu kavram, Freudyen nedensellik ile Lacancı anlamda eksiği aşan bir köprüdür. Özne, kendi semptomunun esiri olmak yerine, o semptomla birlikte yaşama gücü bulur.

Eserin sonunda felçli ve ölüm döşeğindeki Adam’ın, kendisini hayal kırıklığına uğratan oğlu Cal’e son nefesinde bu kelimeyi fısıldaması, babalık yasasının nihayet affedici ve özgürleştirici bir niteliğe büründüğünün kanıtıdır. Kastrasyon bitmiş, yerini rızaya ve özgürlüğe bırakmıştır.

Sözün Alanı ve İnsanın Seçimi

Cennetin Doğusu, doğrusal bir olay örgüsünden ziyade, ruhunun derinliğine inen bir çalışmadır. Görsel anlatılar karakterlerin eylemlerine, mekânın estetiğine ve olayların yarattığı anlık şok dalgalarına odaklanırken; yazılı metin bizi kelimelerin, sessizliklerin ve bilinçdışı boşlukların içine çeker.

Steinbeck’in bu yapıtla insanlığa bıraktığı miras, bizi kuşatan hiçbir psikolojik yapının, hiçbir ailevi lanetin ya da toplumsal dogmanın mutlak olmadığını hatırlatmasıdır.

İnsan, kendi cennetinin doğusuna sürülmüş bir sürgün olabilir; ancak kapıda bekleyen günaha ve içindeki o ilkel Kabil’e karşı elinde en güçlü silahı taşımaktadır: Seçebilme özgürlüğü.